Platenindustrie

Airplay
Hitparades zijn onontbeerlijk voor de lancering van een hit en dus voor de artiest.
Belangrijk is het moment waarop de plaat of cd op de radio wordt gedraaid.
Men spreekt dan van 'airplay'. Hoe meer airplay, des te meer (hit)kansen voor de desbetreffende plaat.

Artists & Repertoire
A&R-functie bij een platenmaatschappij.
Een A&R-manager is als werknemer van een platenmaatschappij verantwoordelijk voor het ontdekken en contracteren van talent.
Samen met de producer spreekt hij het repertoire van de desbetreffende groep of solist door.
Talent scouts, zoals die in dienst zijn bij sommige Amerikaanse platenmaatschappijen, dreigen te gaan behoren tot een uitstervend ras.
Door de economische recessie van de jaren tachtig krijgt het jonge talent steeds minder kans en wordt de functie van A&R-manager
overbodig.

Auteursrecht (zie ook 'Muziekrechten' via de button op de Muziek & Drum-info pagina)
De intellectuele en artistieke prestatie wordt beschermd door het auteursrecht en het recht op verveelvoudiging, het zgn. copyright.
De auteur kan een beroep doen op de auteursrechtenorganisatie, die het auteursrecht voor hem int (waarbij een provisie van 25%
wordt gerekend), en op de muziekuitgeverij, die zijn werk exploiteert.
Auteursrechten gelden tot 50 jaar na de dood van de auteur en bedragen momenteel 8 % van de consumentenprijs.
De uitgever is in aanleg steeds verantwoordelijk voor de exploitatie en uitgave van muziekstukken.
Zo ontvangt hij via de auteursrechtenorganisaties (in Nederland BUMA/STEMRA, in Belgie SABAM) zijn deel van de winstbedragen van
verkochte platen en opvoeringsrechten. Daarvan vloeit weer een deel richting auteur.
De muziekuitgever kan een optie laten gelden op volgende door de auteur te schrijven werken, zodat deze niet gemakkelijk van
uitgever kan veranderen.
De overkoepelende organisatie van de auteursrechtvereniginen is de BIEM,
Bureau International des Societes Gerant les Droits d'Enregistrement et de Reproduction Mecanique.
BIEM is als mechanische reproductierechtvereniging opgericht naast de internationale organisatie voor uitvoeringsrechten, de
Confederation Internationale des Societes dÁuteurs et Compositeurs, CISAC.
BIEM onderhandelt met de IFPI, als belangenbehartiger van de internationale platenindustrie.

Bootleg
Een in de jaren zestig ontstaan fenomeen dat pas goed bekendheid krijgt als de Dylan-bootleg 'The Great White Wonder' op de markt
verschijnt.
Bootleg (illegaal gemaakte plaat, veelal tijdens concerten opgenomen) is een term afkomstig uit de periode van de drooglegging van de
Verenigde Staten, die indertijd werd gebruikt voor illegale drankvoorraden.
De eerste witte platen zijn niet in de platenwinkels, maar bij de boekhandels te koop.
Daar komt verandering in wanneer het EEG-verdrag wordt getekend en de Nederlandse grammofoonplatenhandel in de gelegenheid
wordt gesteld haar platen ook buiten de bij de N.V.G.D. (Nederlandse Vereniging Grammofoonplaten Detaillisten) aangesloten
groothandel af te nemen, dus bijv. in het buitenland, waar de meeste bootlegs hun oorsprong hebben.
Voor de opsporing van bootlegs en hun producenten is er in Nederland de STEMRA, die via strafrechtelijke wel civielrechtelijke weg kan
ingrijpen.
Bootlegs zijn zelden een goede aanvulling op het officiele platenbestand van een artiest, wat voornamelijk te wijten is aan de vaak
erbarmelijke geluidskwaliteit. Heel wat ernstiger is de sterk oprukkende valsplaterij, het illegaal kopieren van reeds bestaande platen,
ook wel 'counterfeiting' genaamd.
In '72 worden er al ruim 200.000 vervalsingen geteld, een aantal dat inmiddels in de miljoenen loopt (alleen in Nederland al).
Van diverse kanten wordt reeds enige jaren druk uitgeoefend om het zgn. Verdrag van Rome te ratificeren, waarin een aantal landen tot
bindende afspraken is gekomen over de bescherming van auteurs en hun rechten.

Casettes
Het thuis opnemen van zelf geproduceerde muziek is een vrijetijdsbesteding die in '83 epidemische vormen begint aan te nemen.
Alleen al in ons land zijn er zo'n veertig maatschappijtjes die zich toeleggen op het produceren van in 'thuisstudio's opgenomen
casettes. Meer nog dan de onafhankelijke platenlabels is de casette bij uitstek het medium van de kleine zelfstandige.
Een belangrijk voordeel van de casette is namelijk dat de producent niet aan een minimum afname is gebonden.
Het eerste Nederlandse casettelabel is Kubus Casettes uit Leiden, dat in juni '80 debuteert met 'Daar Zijn Leuke Wijsjes' van de
Kroonluchters.

Concertpromotor
Organisator van concerten van buitenlandse groepen en popfestivals.
Wordt hij door buitenlandse artiesten benaderd om concerten te organiseren, dan bedraagt zijn loon 10 tot 15 procent van het
bruto-inkomen van de artiest(en). Zijn voornaamste verdiensten bestaan evenwel uit de inkomsten van de kaartverkoop.
De promotor moet de entreeprijs vaststellen aan de hand van het aantal toeschouwers en de kosten. Meestal moet hij een voorschot
aan de artiest betalen, dat de helft is van de gage. Soms wordt een percentage over de totale inkomsten verrekend.
Sommige groepen verdienen per nacht 50.000 dollar of meer voor een concert en voor festivals het tienvoudige.
Platenmaatschappijen dragen bij in de kosten van optredens wanneer die ter promotie van te verschijnen platen kunnen dienen.
Om die reden zijn zgn. packagetournees geboren, avondvullende programma's met in hoofdzaak onbekend talent.
Dat de concertmarkt een potentiele markt is, blijkt uit een onderzoek van de werkgroep Popmuziek van de Kunstenbond FNV.
Meer dan 200.000 mensen in Nederland bezoeken wekelijks live popconcerten. Daarmee is het poppubliek aanmerkelijk groter dan dat
van het betaalde voetbal. De gezamelijke kleine gemmenten met ongeveer 1 miljoen inwoners dragen wekelijks ruim 42.000 bezoekers
bij.

Contracten
Noodzakelijk kwaad in de platenindustrie, die veel carrieres heeft doen sneuvelen. Als met beginnende groepen een contract wordt
getekend, geldt het vaak voor een niet al te lange periode. Loopt het contract af, dan bestaan er voor de platenmaatschappij twee
mogelijkheden: een principe-afspraak om te gaan onderhandelen zodra het huidige contract afloopt of een contract opmaken dat van
kracht wordt zodra het huidige is beeindigd. Heeft een artiest nog een langlopend contract met een maatschappij, dan kan het worden
afgekocht. Stijgt de marktwaarde van de artiest, dan kan dat financiele gevolgen hebben. Bij het afkopen of vernieuwen van contracten
worden in de Verenigde Staten bedragen neergeteld, die varieren van 5 tot 10 miljoen dollar. Is het contract getekend, dan zijn de
opnamen die de artiest maakt eigendom van de platenmaatschappij. Afgezien van enkele garanties kan de maatschappij met het
materiaal alles doen. Is het contract beeindigd dan mag de artiest, althans binnen een bepaalde periode (veelal vijf jaar), zijn werk niet
opnieuw vastleggen voor een concurrerende firma.

Excess Pressing
Vorm van piraterij die door de platenmaatschappijen zelf wordt beoefend, eventueel in samenwerking met een perserij of een
tapeduplicator.
De producent laat in dit geval meer platen dupliceren dan hij opgeeft aan de belanghebbende partijen, zoals auteur en muziekuitgever.
Men spreekt wel van de 'volmaakte moord' : platen die buiten de factuur worden vermenigvuldigd, kunnen immers niet worden
onderscheiden van gefactureerde geluidsdragers.

Gouden en Platina Platen
Onderscheidingen die bestemd zijn voor artiesten die met de verkoop van hun platen opmerkelijke resultaten hebben behaald.
Gouden platen staan in nederland voor 100.000 singles of 50.000 elpees, platina platen voor 150.000 singles of 100.000 elpees.
Sinds januari '78 mogen er in ons land uitsluitend gouden en platina platen worden uitgereikt indien vooraf aan het bureau van de NVPI
(de overkoepelende organisatie van de platenindustrie) een accountantsverklaring is overlegd, waarin het verkochte aantal wordt
bevestigd.

Grammofoonplaten Persen
Het procede dat wordt toegepast om van een uit de opname-studio afkomstige band (de zogeheten mastertape) een plaat te maken,
bestaat uit verschillende fasen. Van de mastertape wordt op de snijtafel een lakplaat gesneden.
Deze lakplaat gaat naar de fabriek en daar maakt men van de lakplaat een matrijs, de zogeheten 'moeder' (positief).
Van de moeder wordt eerst nog een 'vader' (negatief) gemaakt alvorens tot persen wordt overgegaan.
Het snijden van de lakplaat is het meest kritieke moment, zeker voor wat betreft de latere weergave op de plaat.
Verschillende producers van platen zijn zich hiervan uitermate bewust en willen dan ook zelf bij het snijden aanwezig zijn.
Soms wil men het snijden niet eens aan een technicus in het buitenland overlaten, de desbetreffende platenmaatschappij krijgt dan een
kant en klare lakplaat opgestuurd. Het is een snijtechnicus verboden de klank van de band te wijzigen; hij zou nl. artistiek bezig zijn,
een recht dat alleen de producer heeft.

Hitparade
Een in '37 in de Verenigde Staten ontstaan fenomeen, dat werd geintroduceerd door het vakblad Billboard.
In '65 werd de hitparade dankzij het zendschip Veronica ook in nederland bekend.
Met het verdwijnen van Veronica als radio-station bleef de door haar in het leven geroepen Top 40 als stichting voortbestaan.
Met de nationale Hitparade, die wordt samengesteld door de auteursrechtenorganisaties BUMA/STEMRA, is de Top 40 de belangrijkste
hitparade van Nederland. Hitparades zijn sinds jaar en dag geen goede weerspiegeling van de verkoop van platen, zij zijn hooguit te
beschouwen als momentopnamen.
Platen waarvan in een week veel exemplaren worden verkocht, eindigen hoger dan platen waarvan op de lange termijn minstens zoveel
exemplaren worden aangeschaft. Hitparades worden samengesteld aan de hand van verkoopinformatie van de detailhandelaren.
Een aantal niet nader genoemde veiligheids- en controleprocedures zijn ingebouwd met als doel ongewenste beinvloeding van buitenaf
uit te sluiten. Dubieus is de samenstelling van de tipparade (een initiatief van de stichting Top 40), aangezien zij gebaseerd is op de
persoonlijke kijk van een willekeurig panel 'deskundigen'.
Termen die in het kader van de hitparade worden gehoord, zijn 'bubbling under' (platen die net niet de hitparade halen), 'bullet' of 'rode
stip' (snelle stijger) en 'playlist' (lijst van meest gedraaide platen op de radio, in Amerika een lijst van platen die de commerciele
radio-stations verplicht zijn uit te zenden).

Home Taping
Over het algemeen wordt het thuiskopieren van geluidsdragers gezien als de grootste vijand van de platenindustrie.
In '80 is door de NVPI al eens een onderzoek geentameerd om vast te stellen hoe groot de schade is die geleden wordt door artiesten
en plaatproducenten. In '76 gold dat elke in Nederland verkochte elpee ten minste een keer werd gekopierd.
Sindsdien is het aantal uren muziek dat jaarlijks wordt opgenomen bijna verdubbeld.
In aantallen gaat het om 70 miljoen geluidsdragers, waarover geen rechten of andere vergoedingen aan de belanghebbenden worden
betaald. Maatregelen-heffing van accijns op blanco-tapes zijn vaak bepleit.

Hyping
Afgeleid van het woord 'hypo', dat op haar beurt een afkorting is van 'hypodermic needle', door drugsverslaafden gebruikt ter verhoging
van het geestelijk welzijn. In de muziekindustrie moet hyping worden gezien in de agressieve promotiesfeer.
Elke platenmaatschappij heeft een promotieafdeling, die het contact onderhoudt met radio- en televisiemedewerkers en
vertegenwoordigers van de pers. Zij regelt de gratis reizen en intervieuws en voorziet haar relaties van gratis platen.
Het trachten om o.a. door middel van dergelijke pogingen, de aandacht van de media geheel op een bepaalde artiest of groep te
richten, met als resultaat een zo hoog mogelijke omzet, noemt men hyping.

Opnamebudgetten
Zijn sterk afhankelijk van de verkoopverwachtingen.
Voor het produceren van een hitsingle moet, ook in ons land, op gemiddeld 5.000 euro aan opnamekosten worden gerekend.
In de Verenigde Staten waren de gangbare budgetten voor elpees $ 250.000 tot $ 1.000.000 voor de grote sterren; daar was veelal een
cocainepost van $ 10.000 tot $ 25.000 bij inbegrepen.
Een budget voor opnamen in New York werd vrijwel per definitie met vijftig tot honderd procent verhoogd wanneer de opname in Los
Angeles geschiedde. Sterproducers drijven het budget vaak op door limousines en eersteklas vluchten te eisen.
Voor de middenklasse (verkoopsverwachtinen van 100.000 tot 350.000 exemplaren) geldt een budget, varierend van $100.000 tot
$250.000. Bij lager niveau worden muzikanten geacht voor hun eigen vervoer en drank te zorgen.

Payola
Het pluggen van artiesten tegen geldelijke beloningen. De internationale platenindustrie kent haar Watergate-schandalen.
Al ver voor de Tweede wereldoorlog stoffeert de uitgever Leo feist een huis van de zanger Gene Austin voor 10.000 a 15.000 dollar;
in de jaren vijftig komen de namen van Alan Freed en Dick Clark in opspraak.
Voortdurend wordt de betrouwbaarheid van de Britse hitparade in twijfel getrokken.
Rigging (to rig the market: kunstmatige prijsdaling of -stijging bewerken) is een veel gehoorde kreet. In '73 zet Scotland Yard twintig
detectives aan een BBC-schandaal en in '75 worden drie directeuren van Amerikaanse platenmaatschappijen gearresteerd en
beschuldigd van het verstrekken van geld en waardevolle goederen aan deejays en programmaleiders.
Onderzoek heeft uitgewezen dat de platenfirma CBS in de jaren zeventig meer dan 250.000 dollar heeft verstrekt aan soulstations.
Sinsdien is de controle van het orgaan dat belast is met het onderzoek naar dergelijke corruptieschandalen, federal Communications
Commissions, verscherpt.

Plagiaat
Plagiaat in de popmuziek komt nogal eens voor, maar leidt zelden tot een rechtszaak.
De bekendste plagiaatkwestie is die, waarbij George Harrison door zakentycoon Allan Klein in staat van beschuldiging wordt gesteld.
Harrison zou zijn hit 'My Sweet Lord' hebben gebaseerd op 'He's So Fine' van The Chiffons en moet uiteindelijk enige miljoenen dollars
betalen.
Bij BUMA/STEMRA bestaat een Vaste Commissie Plagiaat, die dergelijke zaken in behandeling neemt wanneer de gedupeerde
componisten bij BUMA/STEMRA zijn aangesloten.
Een andere mogelijkheid voor componisten om hun werk tegen diefstal te beschermen is tekst en muziek op de afdeling Registratie van
het Belastingkantoor voor een klein bedrag per vel te laten voorzien van stempel, datum en handtekening.

Platenmaatschappijen
Fabrikant van platen. Hij kan werken met eigen artiesten, licentie-overeenkomsten aangaan en/of materiaal betrekken van
onafhankelijke produktiemaatschappijen.
Als licensee neemt de maatschappij de totale catalogus over en niet alleen het goedlopende gedeelte daaruit.
In het licentiecontract is namelijk een clausule opgenomen, welke inhoudt dat de licensor zich het recht voorbehoudt derden in de
markt te benaderen als de licensee weigert bepaalde titels uit te brengen.
De meeste Nederlandse en Belgische platenmaatschappijen zijn dochterondernemingen van multinationale bedrijven.
In '76 hadden CBS, Polygram (een 'joint venture' van Philips en Siemens) en EMI elk naar schatting 15 procent van de muziekmarkt in
de Westerse wereld in handen. Warner Communications (WEA) en RCA volgden met een marktaandeel van 9 procent.
De meeste van deze maatschappijen hebben belangen in andere sectoren: uitgeverij, omroep, film- en tv-productie, elektronica en
bioscoopbedrijf. RCA, een erfenis van het monopoliekapitalisme van de Amerikaanse elektro-industrie, is de eigenaar van de
televisiemaatschappij NBC, waaruit door toedoen van de anti-trustwetten de omroep ABC is voortgekomen.
RCA's aktiviteiten varieren van autoverhuur tot vloerbedekking; zij is bovendien actief in de oorlogsindustrie.
Aan de Vietnamese oorlog verdiende RCA 300 miljoen dollar.
Het pakket aktiviteiten van Warner Communications omvat film- en tv productie, muziekuitgeverijen, kabeltelevisie, computerspelen
en boeken. Zij is eigenaar van het voetbalteam Cosmos en van een natuurpark in de buurt van New York.
Een dergelijk park werd ook beheerd door MCA, dat voor de productie van de video in zee is gegaan met een volle dochter van Philips.
Omdat CBS en RCA op dit gebied niet achter kunnen blijven, zijn deze beide aartsrivalen een monsterverbond aangegaan.
Polygram, CBS, MCA, RCA en het duitse concern Bertelsmann (Ariola, Arista) zijn maatschappijen met uiteenlopende bedrijfstakken,
die nauw op elkaar aansluiten.
Als Warner Communications een Superman-film vervaardigt, worden ook haar boekuitgever en platenmaatschappij actief.
Als reactie op deze giganten ontstaat einde jaren zeventig een groot aantal onafhankelijke platenmaatschappijen.
De grote firma's die als gevolg van de conomische recessie geen risico's durven nemen, profiteren van dergelijke lavels.
De onafhankelijke labels maken op hun beurt graag gebruik van de distributiefaciliteiten van de 'Majors'.
In verband met de toenemende belangstelling voor onafhankelijke producenten is in '83 de Stichting De Onafhankelijke Labels
opgericht.

Plugger
Functionaris van een platenfirma, die de radioprogrammamakers en de deejays op de hoogte brengt van het repertoire van zijn
werkgvers. Over pluggers zijn de laatste jaren de nodige sensatieverhalen gepubliceerd; zijn functie wordt vrijwel altijd in samenhang
gebracht met Payola.
In '80 bepleit de Nederlandse regeringscommissaris voor de omroep, Mr. Custers, het uitvaardigen van zogeheten pluggerinstructies,
die eventuele belangenvermenging moeten tegengaan.

Release-Politiek
De release is het moment waarop een plaat verschijnt.
Daarvan afgeleid zijn termen als re-released (wanneer een plaat snel wordt uitgebracht, doordat de marktomstandigheden daartoe
aanleiding geven).
Ten aanzien van de keuze van het materiaal, haar oplage en het moment van verschijnen gelden geen algemene regels.
De muziekindustrie is grillig en laat zich niet voorspellen. Marktonderzoek naar muzikale voorkeuren is te duur.
Popsingles behoren namelijk tot de zgn. 'automobielmarkt', wat inhoudt dat er wekelijks onderzoek zou moeten plaatsvinden.
Toch wordt de hitparade bestudeerd, hetzij door sociologen en psychologen, hetzij aan de hand van factoranalyse en clusteranalyse.
In '74/'75 kon de Dallas, Texas afkomstige hoogleraar Tom Turricchi op grond van 'psychographic research' met een zekerheidsgraad
van 90 procent hits voorspellen.

Royalty
Een oorspronkelijk Engelse uitdrukking voor het bedrag dat uitgevers aan schrijvers per verkocht boek betalen.
Overigens niet te verwarren met het auteursrecht.
De bedragen die de platenmaatschappij moet vergoeden aan de artiesten die op de plaat te horen zijn, worden per contract geregeld.
Beginners krijgen doorgaans een royalty van 2 a 3 procent of in het geheel geen royalty, maar een vergoeding ineens.
Beroemde artiesten eisen soms wel 20 procent.

Trends
Kunnen de platenindustrie maken of breken.
Als de industrie zich in '78 bewust wordt van de potentie van disco, haakt zij er massaal op in.
Voorbeelden te over: het radiostation WKTU-FM in New York schakelt juli '78 over van soft-rock op disco; de luisterdichtheid neemt toe.
Van het Rolling Stones-album ' Some Girls' worden liefst 4,5 miljoen exemplaren verkocht.
Marketingdeskundigen mene dat The Stones dit succes te danken hebben aan de discotrack 'Miss You'.
Platen maatschappij Chrysalis kan begin '79 de Blondie-elpee 'Parallel Lines' niet aan het Amerikaanse publiek kwijt. Er wordt tot een
slimme truc besloten. Het nummer 'Heart Of Glass' wordt opnieuw gemixed, op een 12 inch geperst en op de discomarkt geslingerd.
Er worden meer dan 300.000 exemplaren van verkocht.
Ook in andere gevallen ondervindt de industrie voordeel van muzikale, landelijke of regionale omstandigheden.
Voorjaar '77 wordt Nederland opgeschrikt door nieuwe treinkapingen, die ernstige verkoopconsequenties hebben voor de handel in
platen. De platenmaatschappijen nemen maatregelen en bieden een pakket aan waarin het easy listening-repertoire domineert.
Markttechnisch heeft de 'softe' benadering gunstige gevolgen voor de elpees van o.a. Thijs van Leer en George Benson.

TV-Album
Een op de vijf albums in nederland is een via de beeldbuis geadverteerde geluidsdrager. Dergelijke platen worden over het algemeen
samengesteld door zogeheten marketingmaatschappijen, als bijv. Arcade en K-Tel. Geven vigerende trends of ontwikkelingen in die
richting aanleiding tot het samenstellen van een nieuw album, dan worden eerst diverse marketingrapporten geraadpleegd ten einde de
omvang van de doelgroep vast te stellen. Vervolgens wordt een reeds succesvol gebleken materiaal geselecteerd en aangetrokken.
Vroeger was met televisie-reclame een minimumverkoop van 50.000 exemplaren gewaarborgd, nu is dat een hoog gemiddelde. K-Tel
en Arcade hadden de productie van hun hitcompilaties dan ook ingeperkt en concentreerden zich op sfeerconcepten. Zeer succesvol
werd in dit verband het album 'Vive La France I', waarvan in anderhalf jaar liefst 200.000 exemplaren werden verkocht.