Toets en Klavier

De diversiteit in keys
Er is een grote diversiteit in klavier- ofwel toetsinstrumenten. We onderscheiden in deze tijdbalk drie belangrijke hoofdgroepen. Ten eerste: de oudste toetsinstrumenten behoren technisch tot de blazers (balgblaaslucht), namelijk de orgels. Ten tweede: De toetseninstrumenten waarbij de klank door middel van snaren wordt voortgebracht, waarvan de piano de belangrijkste exponent is. Ten derde: elektronische toetsinstrumenten, waartoe het elektrische orgel, keyboards en keyboard-synths gerekend worden. Hoewel synthesizers lang niet altijd zijn uitgerust met een klavier, is ook de ontwikkeling op dit gebied onderdeel van deze tijdbaToets en Klavier:

Het jaar 221
Oudst bekende keys
Voor zover bekend stammen de oudste toetsinstrumenten uit het jaar 221 na het begin van onze jaartelling. Het ging om een muziekinstrument met klavieren en dus niet om de veel oudere windorgels, die geen klavier hebben.

Het jaar 980
Het orgel van Winchester
Windorgels bestonden reeds enkele eeuwen voordat onze jaartelling begon. Eén van de oudste bekende orgels met toetsen, is het (dubbel)orgel van het klooster van Winchester, Engeland. Het stamt uit 980 en telde 2 x 20 toetsen, 26 blaasbalgen en 400 pijpen.

De jaren 1100-1200
Orgel ingeburgerd
In de periode 1100-1200 raakt het orgel ingeburgerd in Europa en het is tot op de dag van vandaag niet meer weg te denken uit christelijke kerken. Tussen 1600 en 1750 zijn het met name de orgelbouwers uit Nederland en Noord-Duitsland die de trend bepalen.

De jaren 1300-1400
Een snaarinstrument...
De piano heeft toetsen, maar omdat er hamertjes op snaren slaan, is het qua techniek een snaarinstrument. Snaarinstrumenten zijn zo oud als de weg naar Rome en misschien wel ouder ook. Via getokkelde instrumenten evolueerden snaarinstrumenten uiteindelijk tot instrumenten met toetsen, zoals de klavicord en het klavecimbel, overigens nog altijd een pluk- annex tokkelinstrument (met een soort plectrums of staafjes als overbrenging).

Het jaar 1361
Het chromatisch klavier
Klavierinstrumenten worden chromatisch. Het gaat hierbij om orgels, klavierinstrumenten waarbij snaren in resonantie worden gebracht via de aanslag van de toetsen zijn er nog niet.

Rond het jaar 1400
De eerste klavicords
De eerste klavicords stammen vermoedelijk uit het einde van de veertiende eeuw. Het ging om relatief eenvoudige getokkelde klavierinstrumenten met een behoorlijk grote dynamiek.

Periode 1426-1440
Opkomst der piano-achtigen
De oudste vermelding van een klavier- annex snaarinstrument stamt uit 1426. Er is sprake van een transactie tussen Bourgondië en Ferrara, waarin gesproken wordt van een ‘instrumento pian e forte’. Een tweede bewijs dat er in de vijftiende eeuw dergelijke instrumenten bestaan, stamt uit 1440. In een officieel stuk van ene Henricus Arnault wordt nauwkeurig een klavier- annex snaarinstrument beschreven.

Rond 1490
Klavier-citer in Duitsland
Rond 1490 was in Duitsland de klavier-citer al bekend. Het gaat om een snaarinstrument met een klavier, waarbij het aantokkelen van de snaren verliep doordat met de toetsen een tokkelstaafje in beweging werd gezet.

1503
Het Spinetta klavier
In 1503 ontwikkelde de Italiaan Giovanni Spinetta een klein snaarinstrument, waarbij de snaren door middel van een klavier werden aangetokkeld. Het toetsinstrument ontleende zijn naam aan Giovanni’s achternaam en heette dus spinet.

circa 1520
Opkomst van de klavecimbels
De eerste klavecimbels stammen van rond 1520. Het gaat om instrumenten waarbij met het klavier de snaren van onderen worden aangetokkeld. Het klavecimbel deed in de loop der jaren vooral zijn intrede bij vorsten en rijke families. Halverwege de zestiende eeuw waren de instrumenten in heel Europa bekend, maar vooral in Duitsland werden ze veel gebruikt en gebouwd. Ook de klavicord is alom ingeburgerd en vooral populair als begeleidingsinstrument dat gebruikt wordt in scholen en kerken.

1700
Bartolomeo Cristofori uit Italië
Voor het hof van de familie De Medici maakte de Italiaanse instrumentmaker Bartolomeo Cristofori rond 1700 een klavierinstrument dat de speldynamiek had van het klavicord en het volume van de klavecimbel. Het was de voorloper van de eerste piano die Cristofori later zou bouwen.

1709
Cristofori bouwt piano
Bartolomeo Cristofori (1655-1731) uit Padua bouwt de eerste echte pianoforte (piano). Dat wil zeggen dat de toetsen geen plectrum meer in werking stelden om de snaren te 'betokkelen'. Nee, Cristofori koos voor hamertjes die op de snaren neerkwamen. Dit had een andere klank tot gevolg en bovendien kon de bespeler veel meer dynamiek in zijn spel leggen (het verschil tussen hard en zacht ofwel subtiel en woest): niet voor niets betekent piano 'zacht' en forte 'luid'. Gottfried Silbermann en Johann Stein vervolmaakten de techniek van Cristofori korte tijd later door onder meer een mechaniek te ontwikkelen dat voorkomt dat de hamer van de snaar terugslaat. In 1783 wordt voor het eerst de piano voorzien van een pedaal.

1717-1726
De eerste hamerslagen
Zowel in Frankrijk als in Duitsland werden rond 1716 volop experimenten uitgevoerd met besnaarde klavierinstrumenten, waarbij de snaren niet langer worden aangetokkeld maar middels hamertjes aangeslagen. De Duitser Gottfried Silbermann bracht deze techniek rond 1726 op een hoger plan, maar zijn techniek vond niet onmiddellijk bijval.

1735-1737
Bach en Silbermann
Gottfried Silbermann toonde rond deze tijd organist en componist Johan Sebastiaan Bach zijn piano’s met het nieuwe hamersysteem. Bach raadde Silbermann aan nog enkele veranderingen aan te brengen.

rond 1750
Hamertjes en tokkelstaafjes
Rond het midden van de achttiende eeuw combineerden verschillende bouwers van toetsinstrumenten de twee technieken om snaren in resonantie te zetten. Er werden dus klavierinstrumenten gebouwd (vooral klavecimbel-achtige instrumenten) waarbij zowel sprake was van hamer- als tokkelmechanismen.

1774
De piano is omstreden
Klavecimbels bleven gedurende een groot deel van de achttiende eeuw het beeld bepalen. Hun verfijnde geluid werd door menigeen verkozen boven de dynamiek en het volume van piano’s, die wel steeds bekender werden. De Franse schrijver en denker Voltaire liet zich in 1774 laatdunkend uit over de piano. Hij vond het maar een lomp instrument.

1822
Balgblaastoetsen op de buik
Friedrich Buschmann vindt in Berlijn de handaeoline ofwel accordeon uit, een instrument als een trekzak met voor de linkerhand een rij knoppen voor de bastonen en voor de rechterhand een toetsklavier om de melodielijn te kunnen spelen.

1835
Heinrich Steinway bouwt piano
Heinrich (later Henry) Engelhard Steinway wordt geboren in de Duitse stad Wolfshagen in 1797. Nadat hij een piano voor zijn vrouw had gebouwd als huwelijksgeschenk, begon deze meubelmaker in 1835 in Seesen, Duitsland met het bouwen van piano's. Nadat hij er in Duitsland 482 had gemaakt, verhuisde Heinrich in 1853 naar de USA en vestigde hij in maart van dat jaar zijn bedrijf in een schuur in Manhattan. In augustus leverde Heinrich met zijn zonen (Steinway & Sons) zijn eerste 'Amerikaanse' piano af in zijn nieuwe moederland, een instrument met serienummer 483. De Steinway piano's domineren tot aan de dag van vandaag de concertzalen voor klassieke muziek vanwege hun typerende klankkleur.

1842
Harmonium uitgevonden in Frankrijk
De Franse firma Debain patenteert de vinding van het harmonium. In de VS werden in de hoogtijdagen jaarlijks 15.000 stuks gemaakt voor kleine kerken.

1887
De Japanner Torakusu Yamaha
Torakusu Yamaha bouwt in Japan zijn eerste (riet)orgel en zet daarmee als instrumentbouwer zijn eerste schreden in het vak, voetstappen die zullen leiden tot het ontstaan van veruit het grootste concern in de muziekindustrie. In 1897 gaat de Yamaha company officieel van start en worden ook voor het eerst orgels geëxporteerd, in 1899 gevolgd door de productie van de eerste grand piano. De eerste pijporgels bouwt Yamaha in 1932, vleugels en piano’s volgen en na de 1950’s gaat Yamaha elektrische orgels, piano’s en – nog later – keyboard synths maken en zal daarmee uitgroeien tot de belangrijkste producent van toetsinstrumenten voor de moderne muziek.

1899
Elektronische orgelsound
Duddel wekt op puur elektronische wijze geluiden van een pijporgel op.

1906
De voorloper van de synthesizer (1)
In de VS bouwt Thaddeus Cahill zijn Dynamophone die ook wel Telharmonium wordt genoemd, een 200 ton zware voorloper van de synthesizer. Cahill presenteert het zogenaamde harmonium, een immens orgel dat werkte met de dynamo techniek van Faraday, drie jaar later aan het publiek. Hij was min of meer de eerste die de elektromagnetische techniek toepaste om een toongenerator te maken. Cahill krijgt veel publiciteit, maar het ding raakt snel in de vergetelheid.

1928
De eerste boogie woogie piano
De song 'Boogie Woogie' van pianist Pine Top Smith verschijnt in december 1928 op de plaat en hiermee wordt een nieuw genre in het pianospel geboren, de boogie woogie dus. Het is een ritmische, dynamische manier van piano spelen, ontstaan op gebrekkige piano's in ruige Amerikaanse bars (barrelhouses). Pas aan het einde van de 1930's breekt de boogie woogie door naar een wat groter publiek. Pine Top Smith maakt dit niet meer mee. Hij laat het leven in zo'n barrelhouse als bij tijdens een vechtpartij door een kogel wordt getroffen.

1931
Lang doorklinkende toetsen
In Berlijn wordt de Neo-Bechstein van Bechstein ten doop gehouden. Het is een elektrische piano waarbij de toets na het indrukken extra lang blijft doorklinken.

1932
De voorloper van de synthesizer (2)
Friedrich Trautwein komt met het Trautonium, een elektrisch instrument, dat gezien wordt als een voorloper van de synthesizer. Telefunken gaat het apparaat in iets gewijzigde vorm produceren in een oplage van circa 70 exemplaren. Een bekende bespeler wordt Oskar Sala. Sala kwam met een polyfonische versie van het instrument en noemde dat het Mixturtratonium. Het is door Sala bespeeld te horen in de Hitchcock-filmklassieker ‘Birds’. Tevens wordt dit jaar de eerste ritmische synthesizer geboren, de Rhytmicon, door Cowell en Thermen ontwikkeld. Hij wordt veel later gebruikt door Joe Meek in de film ‘Dr. Strangelove’.

1933
Lloyd Loar richt Vivi-Tone op
Lloyd Loar was een legendarische man. Hij speelde mandoline en ontwierp voor Gibson aan het begin van de 1920's een toplijn van mandolines en de legendarische archtop jazzgitaar L-5. Ook bouwde hij een massieve elektrische viool en een zingende zaag. In november 1933 richtte Lloyd Loar met een aantal partners in Kalamazoo, Michigan USA de Vivi-Tone Company op. Dit bedrijf deed zeer vroege experimenten met een elektrische piano, de zogenaamde Vivi-Tone Claviers. De vinding vond geen aansluiting bij muzikanten en in 1938 keerde Loar ietwat teleurgesteld Vivi-Tone de rug toe en werd hij muziekleraar.

1934
Laurens Hammond krijgt patent
De Amerikaanse uitvinder Laurens Hammond krijgt patent op het toonwielorgel dat later door het leven zal gaan onder de naam Hammond orgel. In 1949 komt zijn populaire M3-orgel in productie. Het Hammond orgel wordt populair als huisorgel, maar wordt ook gebruikt in kerken en volop omarmd door pop- en jazzmuzikanten. In 1935 koopt auto-industrieel Henry Ford het eerste toonwielorgel van Hammond, er zullen er in de halve eeuw die volgt nog ongeveer een miljoen 'over de toonbank' gaan. Binnen de pop- en rockmuziek raakt het Hammond orgel vooral ingeburgerd dankzij enkele voorlopers in de jazzmuziek, populaire toetsenisten als Wild Bill Davis, Jimmy Smith en Larry Young. Mede omdat het natuurlijke volume van het Hammond orgel erg luid is, leende hij zich uitermate goed voor bands in de jazz en de popmuziek (die tot halverwege de 1960's overwegend maar ten dele versterkt speelden).

1950-1960
De eerst echte elektrische piano's
In de 1950's komen de eerste echt elektrische piano's op de markt, piano's dus die voorzien zijn van een element. Mede door het gebruik van transistors in plaats van radiobuizen, komen vanaf circa 1960 meer draagbare elektrische piano's en orgels op de markt. Zo komt in 1959 Rhodes met de Rhodes Pianobass, een voorvader van de veel beroemdere Fender Rhodes piano. Ook Wurlitzer doet van zich spreken met elektrische piano's, beroemd gemaakt door onder anderen Ray Charles. In het algemeen brachten deze elektrische piano's klanken voort doordat hamertjes tong-membramen aanslaan (en dus geen snaren).

1956
Sun Ra op plaat
In 1956 verschijnt 'Angels And Demons At Play' van Sun Ra. Het is voor zover bekend de eerste plaat waarop een elektrische piano van de partij is, een Wurlitzer 100.

1958
Hohner piano's
In 1958 ontwikkeld Ernst Zacharias voor de Duitse firma Hohner de eerste elektrische piano, de Cembalet. Hij wordt gevolgd door de Pianet (1962) en de Clavinet (1964), die de beroemdste zal worden van dit trio. Led Zeppelin gebruikt de Hohner Clavinet op zijn evergreen ' Stairway To Heaven', terwijl ook grootheden als Stevie Wonder en Chick Corea er een tijdlang hun muziek royaal mee kruiden.

1962
De Vox Continental
In 1962 komt de Britse fabrikant Vox met zijn Continental portable elektrische orgel. Hij heeft een aantal opvallende features, zoals een omgekeerde zwart-wit toetsencombinatie, een oranje bovenblad en een gebogen chroomkleurig onderstel. De Vox Continental heeft een uiterst herkenbare sound en wordt prominent gebruikt door onder meer de Beatles, The Animals en The Doors. In het kielzog van de Vox Continental maken elektrische keys van onder meer Farfisa, Wurlitzer, Fender Rhodes en RMI (Allen Organ Company) naam.

1964
Moog en Mellotron
In 1964 worden twee belangrijke toetsinstrumenten gelanceerd. Beide zullen ze een voorname rol spelen binnen (met name) de populaire muziek van hun tijd. Robert Moog presenteert zijn synthesizer aan de wereld. Hij doet dat tijdens de AES Convention van 1964. In 1963 werkte hij samen met Herb Deutsch aan een spanningsgestuurd principe voor kunstmatige geluidsopwekking. Deze modulaire systemen en die van Buchla zijn eigenlijk de eerste echte synthesizers. Een paar jaar later komt Moog met zijn kassucces de Mini Moog. Ook in 1964 wordt de Mellotron Mark II gepresenteerd, een belangrijk toetsinstrument (met zogenaamde tape samples) dat op veel platen wordt gebruikt en één van de karakteristieke instrumenten is van de psychadelische rock. Onder de vele prominente gebruikers bevindt zich onder meer Brian Jones van de Rolling Stones.

1983
De DX-7 van Yamaha
Yamaha komt met de digitale synth DX-7, een mijlpaal in de synth historie, vooral omdat het de eerste betaalbare digitale, goed bedienbare synth is. Het apparaat betekent voor Yamaha de doorbraak naar de elektronische muziek. In de ruim vier jaren van productie worden liefst 160.000 exemplaren van de DX-7 afgezet. Het betekent ook de doodsteek voor de meer traditionele elektronische piano's en orgels. Illustere gebruikers van de DX-7 zijn artiesten als Tony Banks van Genesis, The Cure, Talking Heads, Stevie Wonder, U2, Michael Jackson, Herbie Hancock, Jon Lord van Deep Purple en George Duke. De DX-7 is de eerste digitale synth die gebruik maakt van de zogenaamde FM-synthese (ofwel frequency modulation), een vinding van de Amerikaan John Chowning. De DX-7 kan beschouwd worden als het populairste muziekinstrument van de 1980’s. Ook in 1983 komt Tom Oberheim komt met de synthesizer Oberheim OB-8. Het is een 8-stemmige polyfonische synth, die gekoppeld kan worden met onder meer een drummachine. Het is een eveneens baanbrekend instrument dat gebruikt wordt door onder anderen Depeche Mode, Jimmy Jam van The Time en Janet Jackson, Geddy Lee van Rush en Tangerine Dream.

eind jaren 1990
Terugkeer naar de Traditie
Na de Yamaha DX-7 gaan de technologische ontwikkelingen erg snel. Fabrikanten als Roland, Yamaha, Korg en Clavia introduceren aan de lopende band nieuwe keyboards, voller gepakt met steeds meer sounds, bewerkingsmogelijkheden en steeds krachtiger engines. Ze vinden gretig aftrek, maar daarnaast keren in de tweede helft van de 1990's binnen de popmuziek ook juist steeds meer muzikanten terug naar de traditie. Oude Hammonds, Fender Rhodes', Wurlitzers en zelfs Hohners komen weer onder het stof vandaan.

vanaf 2000
Oude wijn in....nieuwe zakken
Met het toenemend gebruik van de computer als muziekinstrument, komt een hausse aan nostalgie los. Het gaat om plug-ins voor de computer, software met samples van legendarische sounds van oude toetsinstrumenten. Van Moog tot Vox en van Hammond tot Wurlitzer: bijna alle geluidskarakteristieken van deze gouwe ouwen komen als digitale samplebestandjes beschikbaar. Ook nieuwe hardware keyboards van grote fabrikanten worden standaard geleverd boordevol geluidsbibliotheken waarin je kunt grasduinen op zoek naar de typerende geluiden van weleer.

2003
Jon Lord beste toetsenist
In november 2003 laat muzikanten magazine Musicmaker zijn lezers de beste toetsenisten aller tijden van de poprock muziek kiezen. De uitslag: (1) Jon Lord van Deep Purple (2) Chick Corea (3) Joe Zawinul (4) Elton John (5) Rick Wright (6) Nico Brandsen (7) Jordan Rudess (8) Rick Wakeman (9) Nick Rhodes en (10) Stevie Wonder. Beste toetsinstrumenten aller tijden: (1) Hammond B3 (2) Fender Rhodes (3) Yamaha DX7 (4) Steinway Grand Piano's (5) Clavia Nord Lead. De tien beste toetssongs van de poprock: (1) Child in Time van Deep Purple (2) A Whiter Shade of Pale van Procol Harum (3) Jump van Van Halen (4) Your Song van Elton John (5) Riders On The Storm van The Doors (6) Superstition van Stevie Wonder (7) Peter Gunn Theme van Emerson, Lake & Palmer (8) The Way It Is van Bruce Hornsby (9) Chameleon van Herbie Hancock en (10) Green Onions van Booker T. & The MG's.

2003
China wordt hét pianoland
China ontwikkelde zich tot de belangrijkste pianoproducent. 's Werelds grootste fabriek staat in Guangzhou, Pearl River Piano, opgericht in 1956. In 2003 bouwde Pearl River bijna honderdduizend piano's, meer dan enkel andere pianofabriek in de wereld.

Bron: Popmuzikant.nl